Yeni Ekonomi Programı üzerine kısa bir değerlendirme

Orta Vadeli Programın (OVP) adı değiştirildi, Yeni Ekonomi Programı (YEP) oldu. İletişim stratejisi açısında doğru bir yaklaşım. Çünkü OVP’lerin hiçbir kredibilitesi kalmamıştı. Adının değiştirilmesiyle, kısmen de olsa, öncekilerden farklı bir ekonomik program olacağı imajı yaratılmış oldu.

Ancak 24 Temmuz 2018 tarihinde yayımlanan Strateji ve Bütçe Başkanlığı’nın kuruluş kararında OVP’nin hazırlanması görevi, Bakanlığın görüşlerini almak kaydıyla, adı geçen Başkanlığa verildiği halde açıklama neden Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından yapıldı anlaşılmadı.

Yazıyı fazla uzatmamak için, diğer değerlendirmelerime kısa notlar halinde devam edeceğim.

KİT borçları yapı değiştiriyor

Merkezi bütçe rakamlarını takip edeceğiz diye KİT sistemindeki gelişmeleri ihmal ediyoruz. Şeker fabrikalarının özelleştirilmesinin gündeme gelmesi, bana KİT sistemine daha yakından bakmanın gereğini hatırlattı. Hazine Müsteşarlığı’nın verilerini inceledim. Sizler için 2000-2017 dönemindeki Hazine, Özelleştirme portföylerindeki ve diğer KİT’lerin iç borçlarının dağılımını içeren aşağıdaki grafiği hazırladım.

İç borçlara geçmeden önce KİT’lerin iç ve dış borçlarının nominal büyüklüklerinden kısaca bahsedeyim.

2000 yılında KİT’lerin toplam borç büyüklüğü 13 milyar liraymış. Bunun 5,2 milyar liralık bölümü dış borçmuş. Yıllar itibariyle toplam borçlar 2009 yılında 69 milyar liraya kadar çıkmış. Ardından 2014’te 34 milyar liraya kadar düşmüş. Geçen yılsonunda 50 milyar liraya çıkmış. Bunun 7,6 milyar lirası dış borç.

Burada üzerinde dikkatle durulması gereken bir konu var. 2001 Krizinden sonraki dönemde, KİT sisteminin dış borçlanmasına disiplin getirildiği için o tarafta borç artışı hemen hemen yok gibi. Hatta döviz olarak azalma var.

Devlet vergi tahsilatı yapamıyorsa

Çok bilinen bir hikayedir. Napolyon, çok önem verdiği bir savaşı kaybedince generalleri toplar. Hesap sorar; “Savaşın kaybedilmesinin nedenleri nelerdir?” der. Bir general, “Yedi nedeni var efendim. Birincisi, barutumuz bitti.” deyince, İmparator hiddetle bağırır; “tamam gerisine gerek yok” der.

Her ay yayımlanan bütçe tahsilat verilerine bakarken, hep bu olay aklıma gelir.

Nedeni basittir.

Bir devletin devlet olabilmesi için ilk yapması gereken şey vergi koymak ve daha önemlisi koyduğu vergiyi toplayabilmekten geçer. Koyduğu vergiyi toplayamayan devlet olmaz.

Verginin tarihte önemli yeri var. İsyanların büyük çoğunluğu vergilere itiraz nedeniyle çıkmıştır. Örneğin, Amerikan bağımsızlık savaşı, İngiltere Kraliçesinin 100 Yıl Savaşlarının yükünü kolonilere yüklemek için ek vergi koyması üzerine başlamıştır.

İki konu: bir tür hırsızlık affı (KDV affı) ve KİT görev zararları

Meclis’teki Mali Af Kanun Teklifine ilişkin olarak bir kaç yazı yazdım. Genel olarak mali afların sakıncalarına ve bazı maddelerdeki sorunlara değindim. Sayın Maliye Bakanı Şimşek, Plan ve bütçe Komisyonunda vergi aflarına kendisinin ve Bakanlığın karşı olduğunu söylemiş.

İçim biraz rahatladı. Ama bakanlık dışında hangi güçlerin böylesine kapsamlı bir yasa teklifini düzenledikleri insanın aklına takılıyor. Yoksa özlediğimiz, kuvvetler/ erkler ayrılığı hayata mı geçmeye başladı? Yasama yürütmenin üstünde olduğunu, egemenliği temsil ettiğinin farkına mı vardı? Böyle bir şey yoksa o zaman hükümet ile AKP grubu arasında bir anlaşmazlık olduğunu söylemek yanlış olmaz.

Ama ben işin bu tarafıyla değil KDV affıyla ilgiliyim. Duyumlarıma göre yasayla, tahsil ettiği KDV’leri devlete ödemediği için vergi incelemesi sonucunda ceza alanların cezaları kaldırılıyor. TÜFE’ye endeksli bir yeniden yapılandırma ile borcun ödenmesi sağlanıyor.

Son sözü şimdi söyleyeyim: TBMM devletten para çalanları af ediyor.

Bu madde yasalaşırsa 3. Havaalanına garanti verilemez

Mali Af Yasa Teklifi üzerinde çok yazıldı. Ama yazıların büyük çoğunluğu vergi afları üzerine. Önceki yazımda mali disipline ters bir işlemi, TCDD’ye sağlanan dış borç kaynaklı finansmanın bütçe dışına çıkarılmasını ele almıştım.

Sonradan dikkatimi çekti. Teklifin önemli değişikliklerinden birisi de 15. Madde. Bu madde ile 5335 sayılı KHK’nın 33 üncü maddesini değiştiriliyor ve “Bu madde kapsamında yapılacak kiralama ve/veya işletme hakkının verilmesi imtiyaz addolunamaz. Bu çerçevede imzalanan sözleşmeler özel hukuk hükümlerine tabidir.” hükmü getiriliyor.

Değişikliğin ne anlama geldiğini anlayabilmek için ilgili KHK’nın 33 üncü maddesine bakalım. Bu maddede Devlet Hava Meydanları İşletmesi Genel Müdürlüğü (DHMİ) işletiminde bulunan hava meydanları ile ilgili, YİD modeli de dâhil bazı hükümler var.

Mali afların sonucu: Artık vergi toplanamıyor

Başlık biraz iddialı mı oldu? Aşağıda Maliye Bakanlığı Muhasebat Genel Müdürlüğü’nün verilerinden yararlanarak hazırladığım tabloya bakıp beraber karar verelim.

Veriler 2006 yılından başlayarak tahakkuk eden bütçe gelirleri ile bunlardan yapılan tahsilatları içeriyor. Sonra tahakkuk / tahsilat arasındaki fark hesaplanıyor. Son sütunda da bulunan farkın tahakkuka oranı yer alıyor. Yani tahakkuk eden gelirin ne kadarının tahsil edilemediğini, toplanamadığını gösteriyor. (Vergi dışındaki bazı kalemlerde geçmiş yıl verilerinde kümülatif tekrarlar olabilir.)

Mali disiplinin tabutuna bir çivi daha çakılıyor

Son aylarda düzenli mali disiplin karşıtı düzenlemeler yapılıyor. Önce olur olmaz her şeye verilen devlet garantilerini gördük. Ardından TC tarihinde ilk defa özel sektörün borçlarını üsteleneceğine izin veren Hazine’yle karşılaştık. Şimdi de harcamaları bütçe dışına çıkaran başka bir işlemle karşılaşıyoruz.

Meclisteki Mali Af Kanunu Teklifi neresinden baksanız tam bir mali disiplin canavarı. Bundan sonra devlet zamanında vergi ve SGK primi veya ceza tahsilatı yapamaz. Neredeyse her seçimden önce af kanunu çıktığına göre devlete olan yükümlülüğünü zamanında ödeyenlere verilmesi gereken ismi yazarsam mahkemelik olurum.

Teklifin 18. Maddesi

Vergisini/cezasını zamanında ödeyen vatandaşlardan(!) mısınız?

Bu soru TBMM’deki Torba Af Kanun Teklifini okuyunca aklıma geldi. (Teklifin 18. Maddesindeki TCDD borçları için verilen üstü kapalı Hazine garantisi operasyonunu başka bir yazıda ele almak üzere şimdilik bir kenara bırakıyorum.)

Soru önemli. Çünkü birçok yurtsever gibi ben de devlete olan yükümlülüklerimi zamanında yerine getirmeye gayret gösteririm. Eğer bir nedenle geciktirirsem devlete karşı görevimi yapmadığımı düşünür, utanırım. Hemen koşup borcumu, cezasıyla beraber yatırırım. Benim ödediğim vergi sayesinde yardım alan yaşlıları, Çocuk Esirgeme Kurumu’nun yurtlarında kalan çocukları ve diğer muhtaçları düşünürüm. Son dönemde kafam biraz karışık olsa da, devletin bekası için gerekli olan savunma ve emniyet harcamaları da aklıma gelir.

Daha önemlisi, vergi ve trafik cezalarını faiz lobisinin adamı olmak istemediğim için yatırırım. “Ne ilgisi var?” demeyin. Açıklayayım.